Choroby zębów a ryzyko choroby Alzheimera — co wiemy, a czego nie

Od kilku lat wraca w mediach teza, że bakterie odpowiedzialne za paradontozę mogą przyczyniać się do rozwoju choroby Alzheimera. Brzmi to niepokojąco i jednocześnie bardzo prosto — a rzeczywistość naukowa jest bardziej złożona.

Uczciwa odpowiedź brzmi: badania obserwacyjne pokazują związek statystyczny między zaawansowaną chorobą przyzębia a wyższym ryzykiem demencji, ale nie udowodniono, że jedno wywołuje drugie. Poniżej wyjaśniamy, co ustalono, a co pozostaje hipotezą.

Co mówią badania

Badania epidemiologiczne. Analizy obejmujące duże grupy pacjentów wykazują, że osoby z zaawansowaną chorobą przyzębia i osoby z licznymi brakami zębowymi częściej rozwijają demencję. To obserwacja powtarzalna i uznana.

Ma jednak istotne ograniczenie: korelacja nie dowodzi przyczynowości. Możliwe są co najmniej trzy wyjaśnienia i żadnego nie da się na tej podstawie wykluczyć:

• choroba przyzębia przyczynia się do rozwoju demencji,
• wczesna demencja pogarsza higienę jamy ustnej, prowadząc do paradontozy — czyli zależność jest odwrotna,
• oba stany mają wspólne przyczyny: wiek, palenie, cukrzycę, stan zapalny, niższy status socjoekonomiczny.

Hipoteza bakteryjna. W 2019 roku opublikowano badanie, w którym w mózgach osób zmarłych z chorobą Alzheimera wykryto obecność bakterii Porphyromonas gingivalis — jednego z głównych patogenów paradontozy — oraz wytwarzanych przez nią enzymów zwanych gingipainami. To wzbudziło duże zainteresowanie i medialny rozgłos.

Czego media zwykle nie dopowiadają. Na podstawie tej hipotezy opracowano lek blokujący gingipainy i przebadano go w warunkach klinicznych. Badanie nie osiągnęło zakładanych punktów końcowych — nie potwierdzono, by hamowanie tych enzymów spowalniało przebieg choroby. Wynik istotnie osłabił hipotezę, choć jej definitywnie nie zamknął.

Stan wiedzy w jednym zdaniu: to nadal hipoteza badawcza, nie ustalony mechanizm.

Jak bakterie z jamy ustnej trafiają do organizmu

Sam fakt, że bakterie z chorych dziąseł przedostają się do krwiobiegu, nie budzi wątpliwości i jest dobrze udokumentowany.

Zapalne, krwawiące dziąsło to owrzodzona powierzchnia o powierzchni porównywalnej z wnętrzem dłoni. Przy szczotkowaniu, nitkowaniu, a nawet żuciu bakterie przechodzą przez tę barierę do naczyń krwionośnych. Zjawisko nosi nazwę bakteriemii przejściowej.

U osoby zdrowej układ odpornościowy szybko je eliminuje. Problem pojawia się, gdy proces powtarza się kilka razy dziennie przez lata i towarzyszy mu przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu — organizm stale produkuje mediatory zapalne, które krążą po całym ciele.

To ten przewlekły stan zapalny, a nie same bakterie, jest najczęściej wskazywany jako ogniwo łączące choroby przyzębia z chorobami odległych narządów.

Paradontoza a mózg

Wątek neurologiczny opiera się na kilku obserwacjach:

• przewlekły stan zapalny ogólnoustrojowy sprzyja neurozapaleniu, czyli reakcji zapalnej w tkance mózgowej,
• neurozapalenie jest jednym z uznanych elementów rozwoju chorób neurodegeneracyjnych,
• utrata zębów pogarsza sprawność żucia, co wiąże się z gorszą dietą i — według części badań — z mniejszą stymulacją obszarów mózgu odpowiedzialnych za pamięć,
• choroba przyzębia i choroba Alzheimera dzielą czynniki ryzyka: wiek, cukrzycę, palenie tytoniu, otyłość.

To wciąż opis prawdopodobnego mechanizmu, nie dowód. Żadne badanie nie wykazało dotąd, że wyleczenie paradontozy obniża ryzyko zachorowania na Alzheimera.

Czego nie wiemy

Ta sekcja jest ważniejsza niż poprzednie, bo w publicystyce zwykle jej brakuje.

• Nie wiemy, czy związek jest przyczynowy — obserwujemy współwystępowanie, nie mechanizm.
• Nie wiemy, w którą stronę działa zależność — czy paradontoza wpływa na mózg, czy pogarszająca się sprawność poznawcza prowadzi do zaniedbania higieny.
• Nie wiemy, czy leczenie przyzębia zmienia ryzyko demencji. Brakuje badań, które by to sprawdziły.
• Nie wiemy, jaką rolę odgrywa P. gingivalis — czy jest sprawcą, czy jedynie zasiedla mózg już zmieniony chorobowo.
• Nie ma testu pozwalającego ocenić indywidualne ryzyko na podstawie stanu dziąseł.

Każdy, kto twierdzi inaczej, wyprzedza aktualny stan wiedzy.

Co z tego wynika w praktyce

Mimo tych wszystkich zastrzeżeń wniosek praktyczny pozostaje ten sam — i nie zależy od tego, jak rozstrzygnie się spór naukowy.

Leczenie choroby przyzębia warto podjąć, ponieważ:

• zapobiega utracie zębów, co jest jego podstawowym i wystarczającym uzasadnieniem,
• zmniejsza przewlekły stan zapalny w organizmie,
• poprawia kontrolę glikemii u osób z cukrzycą — to zależność dobrze udokumentowana,
• wiąże się z niższym ryzykiem sercowo-naczyniowym,
• w ciąży zmniejsza ryzyko porodu przedwczesnego,
• poprawia sprawność żucia, a przez to jakość diety.

Argumentów za leczeniem dziąseł jest dość i bez odwoływania się do niepewnej hipotezy o Alzheimerze.

Co robić konkretnie:

• zgłoś się na kontrolę, jeśli dziąsła krwawią przy szczotkowaniu — to nie jest normalne,
• wykonuj profesjonalną higienizację co 6 miesięcy, a przy chorobie przyzębia co 3–4,
• czyść przestrzenie międzyzębowe codziennie,
• nie pal,
• kontroluj cukrzycę,
• uzupełniaj braki zębowe.

Więcej o wpływie nieleczonych zębów na organizm w artykule o chorobach od zepsutych zębów.

Od czego zależy koszt

Koszt profesjonalnej higienizacji i leczenia choroby przyzębia zależy od stopnia zaawansowania stanu zapalnego, częstotliwości potrzebnych zabiegów oraz wybranej metody leczenia. Wycenę podamy w rejestracji lub podczas konsultacji, po ocenie stanu dziąseł.

Podsumowanie

• Badania pokazują związek statystyczny między paradontozą a demencją, ale nie dowodzą przyczynowości.
• Hipoteza o roli bakterii P. gingivalis nie została potwierdzona, a badanie kliniczne oparte na niej zakończyło się niepowodzeniem.
• Bakteriemia przejściowa i przewlekły stan zapalny to udokumentowane zjawiska.
• Nie wykazano, by leczenie przyzębia obniżało ryzyko choroby Alzheimera.
• Leczenie dziąseł ma jednak wystarczająco wiele innych, dobrze udowodnionych korzyści.

FAQ — najczęściej zadawane pytania

Czy zepsute zęby powodują chorobę Alzheimera?

Nie ma na to dowodów. Badania wykazują związek statystyczny między zaawansowaną paradontozą a wyższym ryzykiem demencji, ale nie ustalono, że jedno wywołuje drugie.

Czy leczenie paradontozy zmniejszy moje ryzyko demencji?

Nie wiadomo — takich badań nie przeprowadzono. Leczenie przyzębia ma natomiast udowodniony korzystny wpływ na kontrolę cukrzycy, zdrowie sercowo-naczyniowe i zachowanie własnych zębów.

Co to są gingipainy?

Enzymy wytwarzane przez bakterię Porphyromonas gingivalis, jednego z głównych patogenów paradontozy. Wykryto je w mózgach osób z chorobą Alzheimera, ale ich rola pozostaje niewyjaśniona.

Czy krwawiące dziąsła są groźne?

Krwawienie oznacza stan zapalny i nie jest normą. Nieleczone zapalenie dziąseł może przejść w zapalenie przyzębia prowadzące do utraty zębów. To wystarczający powód do wizyty.

Czy utrata zębów wpływa na pamięć?

Część badań wskazuje na taki związek, wiążąc go z gorszą dietą i mniejszą stymulacją mózgu podczas żucia. To obserwacja, nie udowodniony mechanizm.

Na badanie stanu dziąseł, diagnostykę choroby przyzębia i profesjonalną higienizację zaprasza klinika stomatologiczna Aurident we Wrocławiu.

Artykuł omawia aktualny stan badań naukowych. Leczenie stomatologiczne nie jest metodą zapobiegania chorobie Alzheimera.

Przeczytaj również:

• Choroby od zepsutych zębów — jak ich uniknąć
• Jakie są objawy paradontozy i jak jej zapobiegać
• Czym są kieszonki dziąsłowe i czy wymagają leczenia